(?)

Wat levert kijken naar menselijk gedrag, door een territoriale bril ons op?

Þ  De territoriumleer geeft je op een eenvoudige manier inzicht in de leefwereld van je zelf en de ander, waardoor je tal van tips krijgt in het begeleiden van cliënten of diens familie.
Þ  Het ontdoen van de negatieve lading van agressie
Þ  Het is een onderdeel van het systeemdenken, wat wil zeggen dat jouw gedrag de reactie van de ander beïnvloedt. Door je bewust te zijn van je gedrag kun je daarmee preventief werken aan het ontstaan van agressie en grensoverschrijdend gedrag.

Menselijk territoriumgedrag

Territoriumgedrag is een begrip dat vooral bekend is uit de dierenwereld. Hoewel er in het algemeen weinig aandacht aan besteed wordt, neemt territoriumgedrag ook in het leven van de mens een belangrijke plaat in.

Als we hierover praten denken we al vlug aan gebieden die afgebakend worden met bepaalde gedragingen. Echter territoriumgedrag is meer dan alleen het gedeelte van de fysieke ruimte. Het omvat de volledige leefwereld.

De term wordt gebruikt om bezitsdrang aan te geven. Denk bijvoorbeeld aan mijn huis, mijn auto, mijn bed, mijn partner enzovoort. Mensen hebben net als dieren de behoefte en de gewoonte om eigendomsgebieden af te bakenen met hekken, bordjes enzovoort.

Deze drang die het menselijk gedrag motiveert is af te leiden uit  uitingen en handelingen die direct waarneembaar zijn.

 Een definitie van de term territorium luidt:

‘Een deel van het leven dat iemand als zijn bezit ervaart, dat hij controleert, waar hij initiatief neemt, waar hij bevoegd is en waar hij verantwoordelijkheid voor aanvaardt.’

Binnen de menselijke territoriumgedrag kunnen we twee gebieden onderscheiden.

1. De privé-gebieden oftewel het privé-domein (territoria die de mens afbakent om zijn privacy en veiligheid te waarborgen en te beschermen).

2. De gebieden die in de publieke arena liggen (territoria die een directe sociale betekenis hebben).


“DE MENS IS WAT HIJ IS DOOR WAT HIJ  HEEFT”

 

 

Privé-domein:

   

 

privé-schuilplaats

 

persoonlijke ruimte

publieke arena:

 

 

psychologische ruimte

 

 

 

actieterreinen

De privé-schuilplaats

Ieder mens heeft behoefte aan een privé-schuilplaats. Dat is de plaats waar hij/zij zich aan de aandacht van andere mensen kan onttrekken, waar hij/zij kan ontspannen en rusten en waar men energie kan opdoen om nieuwe interacties aan te gaan. Het omvat je gedachtenwereld, fantasieën, wensdromen, maar ook je lichamelijkheid, en al datgene wat je beschermt als behorend tot jezelf

 De persoonlijke afstand

Ieder mens heeft behoefte aan een bepaalde persoonlijke afstand tussen hem/haar en de ander. Deze afstand wordt de persoonlijke ruimte genoemd. De grootte van die afstand is afhankelijk van de relatie die mensen met elkaar hebben en van de situatie waar ze zich in bevinden. Deze afstanden verschillen van;

 De psychologische ruimte

Hier gaat het om de vele manieren die een mens heeft om aandacht te trekken en vast te houden. Op dit gebied vindt de meeste “territoriale strijd” plaats. Iemand kan psychologische ruimte op twee manieren verkrijgen:

De actieterreinen

Actieterreinen zijn de gebieden waarin men actief is, men zich bevoegd voelt om te handelen, controle uit te oefenen, beslissingen te nemen, zijn/haar deskundigheid aan te wenden en verantwoordelijkheid te nemen. Denk hierbij aan je gezin of binnen je familie, op je werk, in een vereniging enz.


Territoriale functies

De verdeling in deze vier verschillende sferen heeft als doel: het helpen herkennen van het gebied dat in een territoriumconflict betrokken is.

Om territorialiteit goed te kunnen begrijpen kunnen we kijken naar terri­to­riaal gedrag. Hierin kunnen vier types worden on­derscheiden:

Territoriaal gedrag dient verschillende functies:

Beheer:

Ieder territorium stelt specifieke eisen qua tijd, bekwaamheid en energie. Als je bepaalde vaardigheden mist of teveel gebied bezit dan zal het beheer eronder lijden.  Om te zorgen dat een territorium weer overzichtelijk wordt kun je je territorium:

Verdedigen:

Als iemand aanspraak maakt op een territorium waar je waarde aan hecht dan zul je normaal gesproken alle pogingen hiertoe trachtten te verhinderen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een bepaalde taak die je binnen je team uitvoert waar iemand anders zich mee gaat ‘bemoeien’.

Of je in staat bent om je territorium  goed te verdedigen hangt van een aantal aspecten:

Verwerven:

Bij het succesvol verwerven van nieuwe territoria spelen  een rol:\

Er zijn drie manieren om iemand te motiveren een territorium te verwerven;

 Het delen van territorium met anderen

Een mens heeft een sterke behoefte zijn privacy in stand te houden. Hij heeft echter een nog sterkere behoefte om verbindingen aan te gaan met medemensen.  Door samen­wer­king kunnen mensen het territorium vergro­ten. Het gezamenlijk beheer vergemakke­lijkt het in stand houden ervan en de ge­meen­schappelijke verdediging verzekert een grotere veiligheid. Men zou kunnen stellen dat iemand van relatieve onafhanke­lijkheid kan blijven genieten, dankzij de veiligheid die geboden wordt door de groep(en) waartoe hij behoort. Als de gemeenschappelijke omgeving vei­lig is, is er ook plaats voor het individu.

Een gedeeld territorium wordt een co-territorium genoemd. Het delen van een territorium vereist dat het individu bepaalde aspecten van zijn gedrag ondergeschikt maakt aan de eisen van de groep waar­toe hij behoort. In het territori­um wat van iemand alleen is, heeft de eigenaar het voordeel zijn domein te beheren zoals hij dat zelf wil. Binnen het co-territo­rium wordt er van het individu verwacht dat hij zich houdt aan de door de leden vastgestelde normen over wat fat­soenlijk, redelijk en billijk gedrag is en wat niet.

Als iemand het gevoel heeft dat hij de goedkeuring van anderen nodig heeft voor bepaalde activiteiten binnen een territorium, of als iemand hem om goed­keuring vraagt betekent dat, dat het om een co-territorium gaat. Deze constatering lijkt voor de hand liggend, maar is van prak­tisch belang omdat het helpt interpersoonlijke problemen duide­lijk te krijgen.

Het komt vaak voor dat iemand, zonder dat hij zich daar bewust van is, een ander mede-eigenaar maakt van een territorium zonder dat eigenlijk zelf te willen. Dit gebeurt bijvoor­beeld in situ­aties waarin iemand zich laat beïnvloe­den door de mening van een ander, zonder dat die persoon het recht, of de deskundig­heid heeft om zich met dat deel van het territorium te bemoei­en. Dit komt vooral voor in afhankelijk­heidsrelaties, zoals bijvoorbeeld de cliënt-hulpver­lener relatie. Deze situaties kunnen achter­af vaak tot conflicten leiden. Zeker als de cliënt het gevoel krijgt dat hij een voor hem belangrijk territo­rium verliest. De eige­naar zal dan degene die hij (onbewust) mede-eigenaar heeft gemaakt zien als indrin­ger en hem proberen uit zijn territorium te krijgen.

Een co-territorium kan bestaan uit twee mensen die samen een huis delen tot de hele mensheid. Een regel bij het delen van territorium is: hoe kleiner het aantal mensen met wie iemand een territori­um deelt, hoe per­soonlijker de relaties zijn en hoe minder strikte en goed­omlijnde wetten en regels er nodig zijn.

Wapens

Wapens zijn manieren die mensen gebruiken om gemerkt of ongemerkt in het territorium van de ander te komen. Ze hebben geleerd, dat als ze op deze wijze communiceren, ze hiermee voordeel behalen ten opzichte van de ander. Hieermee kunnen zij hun eigen  territorium succesvol verdedigen / verwerven of zelfs zorgen dat anderen hun territorium beheren, maar ze zelf controle behouden. Merk je dit op tijd en ben je er niet van gediend, dan is het zaak dit de ander duidelijk te laten weten.

Enkele voorbeelden van wapens/verdedigingsmiddelen die mensen gebruiken zijn:

·           Definitie:

o   Iemand bepaalde gedragskenmerken toekennen, zoals “Jij kunt toch zo goed luisteren.” Of “Jij bent zo lief…”

·           Zelfdefinitie:

o   Jezelf bepaalde eigenschappen toekennen: “zoals je weet ben ik altijd heel nauwkeurig en wat viel me nu op toen ik jouw rapportage doorlas….”

·           Schuldinductie:

o   “En om dat jij zo kwaad naar mij keek voelde ik mij onzeker worden”

·           Bestwil:

o   “Het is goed voor je om….”

o   “Ik doe dit voor jou omdat anders….”

o   “Later zul je me dankbaar zijn  zijn…”

·           Deskundigheid:

o   “De dokter heeft gezegd dat je rustig aan moet doen”

o   “Als ik er niet was geweest, dan was het heel anders afgelopen.”

·           Sociaal appel:

o   “Dat hoort nu zo eenmaal.”

·           Terechtwijzen, ter verantwoording roepen:

o   “Als jij nu gewoon je werk had gedaan…”

·           Hulpeloosheid voorwenden:

o   “Ik weet niet wat ik zonder jou moest beginnen”

o   “Dat gaat me echt niet lukken zo…”

o   “Ik ben helemaal niet zo technisch dat…”

·           Ziekte als machtsmiddel:

o   “Je moet me nog een kans geven, ik was ziek toen ik dat moest doen en…”

o   “Het valt me tegen dat je niet bent langsgekomen, je weet toch hoe slecht ik me voel…”

·           Chantage, bedreiging, geweld

o   “Je wilt toch niet dat iedereen dit te weten komt…”

o   “Ik sla je in elkaar als je dat niet doet”

·           Spot, humor, sarcasme, cynisme:

o   “Hoor daar, spuit elf geeft modder”

o   “Liever dat jij het zegt dan iemand die er echt verstand van heeft”

Agressie volgens de territoriumleer is:
Het verleggen van de grenzen van je territorium naar buiten toe, oftewel; ‘Terrein winnen.’

Regressie betekent binnen de territoriumleer:
Inkrimping van het territorium; elk gedrag dat het territorium verkleint, oftewel; ‘terrein verliezen’.

Normaal gesproken is er een evenwicht tussen deze twee. Eventuele verliezen worden gecompenseerd met bepaalde winsten.

Bewoners/patiënten verliezen veel als ze opgenomen worden. De privé schuilplaats en de persoonlijke ruimte worden, vaak onbedoeld, geschonden en de actieterreinen vervallen (tijdelijk) in hun bestaande vorm. Het enige gebied waar de cliënten hun verliezen kunnen compenseren is de psychologische ruimte. Het vragen van die ruimte neemt dan ook vele vormen aan.

Als iemand  teveel verliezen lijdt, kan dit uitmonden in vijandigheid. Vijandigheid kan uiteindelijk leiden tot destructiviteit:  er is geen belang meer bij het territorium, maar slechts bij de vernietiging ervan.

Bij de preventie van destructief gedrag zijn de volgende vragen belangrijk:

Wat gebeurt er met het privé-domein en de publieke arena als mensen in een totaal gecontroleerde omgeving worden opgenomen?

Welke invloed hebben ziekten (b.v. dementie) op territoriumgedrag en hoe kan dit uiteindelijk tot destructiviteit leiden?

(Bron: Verboden toegang van C.B. Bakker & M.K. Bakker-Rabdau (1973) De Nederlandse Boekhandel Antwerpen / Amsterdam)